Jak to się zaczęło?
Edukacja włączająca (inkluzyjna) to model kształcenia zakładający, że wszystkie dzieci – niezależnie od stopnia sprawności, pochodzenia, statusu społecznego, języka czy innych cech – uczą się razem w szkołach ogólnodostępnych, a system edukacyjny dostosowuje się do ich różnorodnych potrzeb. Idea ta jest rozwinięciem wcześniejszej koncepcji integracji, ale zakłada bardziej fundamentalną zmianę: to szkoła ma się dostosować do ucznia, a nie odwrotnie.
Początki edukacji włączającej (inkluzyjnej) w Polsce
 |
Janusz Korczak (wł. Henryk Goldszmit 1878–1942) |
Z wykształcenia lekarz i nauczyciel w Latającym Uniwersytecie (tajna instytucja edukacyjna w czasie zaborów). Łączył pracę lekarza z działalnością społeczną. Dyrektor Domu Sierot w Warszawie, który zaprojektowano według jego pomysłów i koncepcji pedagogicznych. Wychowawca w ośrodku Nasz Dom, w którym wprowadzał zasady samorządności: dzieci miały parlament, swoje prawo, sąd i gazetę Mały Przegląd - tygodnik tworzony „przez dzieci dla dzieci”, jako dodatek do dziennika Nasz Przegląd. Jeden z najważniejszych obrońców praw dziecka w XX w. Jego etyka szacunku i podmiotowości stała się fundamentem pedagogiki inkluzyjnej. Wprowadzał zasady wspólnoty, samorządności i równości dzieci bez względu na pochodzenie, zdrowie, status społeczny.
Grafika: Narodowe Archiwum Cyfrowe
/Dziecko nie dopiero będzie, ale już jest człowiekiem./
- Maria Grzegorzewska (1887–1967)
Twórczyni polskiej pedagogiki specjalnej i autorka pierwszych rozwiązań integracyjnych w Polsce. Założycielka Państwowego Instytutu Pedagogiki Specjalnej. Kształciła się m.in. w Brukseli (Międzynarodowy Instytut Pedagogiczny) oraz w Paryżu na Sorbonie. Uzyskała doktorat w dziedzinie edukacji (estetyka wychowania).
Traktowała osoby z niepełnosprawnościami jako całość (podejście holistyczne) – uwzględniała nie tylko deficyty, ale też mocne strony, ich integrację społeczną
i rozwój zawodowy. Rozwinęła metodę „ośrodków pracy” w edukacji specjalnej – to podejście zakładały pracę praktyczną, aktywizację, rehabilitację i rozwój przez działania użytkowe. Promowała edukację opartą na szacunku, godności
i indywidualizacji, co od kilku dekad stanowi fundament edukacji włączającej w Polsce.
Grafika: Narodowe Archiwum Cyfrowe
Cytat: Nie ma kaleki – jest człowiek.
- Janina Doroszewska (1898–1978)
Przed rozpoczęciem pracy w Państwowym Instytucie Pedagogiki Specjalnej prowadziła różne działania – studia filozoficzne, prawnicze i psychologiczne. Polska wykładowczynią pedagogiki specjalnej
na uczelniach wyższych, która wykształciła kolejne pokolenia nauczycieli specjalnych. Działaczka, tworząca struktury opieki
i edukacji dla dzieci z niepełnosprawnościami. Twórczyni polskiej oligofrenopedagogiki. Pionierka integracji dzieci niewidomych i słabowidzących. 
Wprowadzała ideę „kształcenia w naturalnym środowisku” – fundament dzisiejszego modelu szkoły włączającej.
 |
Grafika: Narodowe Archiwum Cyfrowe
Cytat: Dziecko z niepełnosprawnością ma prawo do bycia częścią społeczności,
a nie jej marginesem.
- Bogdan Suchodolski (1903–1992)
Polski filozof, historyk i pedagog, profesor pedagogiki uniwersytecie lwowskim. Doktor honoris causa Akademii Nauk Pedagogicznych w Berlinie, Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu.
Autor prac naukowych z zakresu pedagogiki. Kluczowy promotor idei humanizacji edukacji i równości dostępu. Twórca koncepcji szkoły środowiskowej – włączającej wszystkich bez względu na status. Rozwijał pogląd, że szkoła ma kształcić „całego człowieka”.
 |
Grafika: Narodowe Archiwum Cyfrowe
Cytat: Edukacja jest drogą człowieka do samego siebie.
- Aleksander Hulek (1916–2016)
Polski nauczyciel, który w ramach stypendium ONZ poszerzał wiedzę
na temat rehabilitacji osób
z niepełnosprawnością. Habilitował się
w zakresie pedagogiki specjalnej. 
Był założycielem i wieloletnim prezesem Polskiego Towarzystwa Walki z Kalectwem. Pełnił także funkcje eksperta ds. rehabilitacji i kształcenia osób z niepełnospr. w organizacjach międzynarodowych: ONZ, UNICEF i UNESCO. Interesował się problematyką rehabilitacji osób z niepełnospr. Był zwolennikiem i propagatorem idei integracji społecznej i zawodowej. Jeden z głównych reformatorów edukacji osób z niepełnosprawnościami w Polsce po 1945. Promował model szkół otwartych i metod, które pozwalają uczniom z różnymi potrzebami uczyć się razem. Współautor programów integracyjnych lat 70. i 80.
Grafika: Narodowe Archiwum Cyfrowe
Cytat: Pedagogika specjalna jest pedagogiką człowieka dla człowieka.
W Polsce o edukacji inkluzyjnej, a nie tylko integracyjnej, zaczyna się mówić szerzej dopiero po ratyfikacji przez Polskę Konwencji ONZ o Prawach Osób
z Niepełnosprawnościami (2012), a Konwencja zobowiązuje Polskę do stopniowej transformacji systemu w kierunku inkluzji.
W 2020 r. Ośrodek Rozwoju Edukacji przygotował Raport merytoryczny: Edukacja włączająca – bilans otwarcia 2020, będący najobszerniejszą krajową diagnozą stanu z perspektywy roku szkolnego 2019/2020.
Główny Urząd Statystyczny opublikował roczniki Oświata i wychowanie (2020–2023), zawierające dane o liczbie szkół, uczniów oraz o uczniach z orzeczeniem/ korzystających ze wsparcia — te zestawienia pokazują m.in. zmiany w skali korzystania z form pomocy psychologiczno-pedagogicznej w latach 2019–2022.
Kontrole i analizy z lat 2021–2024, m.in. Najwyższej Izby Kontroli, wskazują
na wzrost wyzwań związanych z edukacją uczniów cudzoziemskich i uczniów
z dodatkowymi potrzebami po 2021 r., co stawia dodatkowe wymagania
przed systemem wsparcia.
Obecnie Ministerstwo Edukacji i Nauki pracuje nad projektem nowej Ustawy o wsparciu dzieci, uczniów i rodzin, która ma wprowadzić w życie dodatkowe rozwiązania oraz modyfikować te już istniejące w taki sposób, że edukacja włączająca w rzeczywistości funkcjonować będzie jako edukacja wysokiej jakości
dla wszystkich.
Korzyści wynikające z wdrożenia edukacji włączającej:
- równe szanse edukacyjne dla wszystkich dzieci i ich przygotowanie do samodzielności w życiu dorosłym;
- atrakcyjne i różnorodne metody nauczania;
- skoncentrowanie nauczyciela na każdym uczniu jako członku grupy – klasy, a nie wyłączonej z zespołu jednostce;
- kształtowanie wartości, takich jak: empatia, tolerancja, szacunek, odpowiedzialność;
- nauczanie ukierunkowane na rozwijanie kompetencji (bezpośrednie powiązanie nauczanych treści z praktyką);
- klimat szkoły, który zapewnia bezpieczeństwo, akceptację każdego dziecka i wspierające relacje pomiędzy uczniami, nauczycielami i kadrą niepedagogiczną oraz rodzicami;
- rozwój szkoły jako organizacji, która coraz lepiej odpowiada na potrzeby dzieci, rodziców i nauczycieli i jest ważnym elementem lokalnej społeczności.